Dava Konusu ve Olaylar
Hamburg Eyalet Mahkemesi nezdinden görülen dava çerçevesinde davacı, bir fotoğrafın telif hakkına sahip olduğunu iddia ederek, davalının bu fotoğrafı izinsiz olarak bir yapay zeka eğitim veri seti oluşturmak için kullandığını öne sürmektedir. Uyuşmazlık konusu olan görüntü, bir reklam/görsel ajansının web sitesinde su işaretiyle (watermark) yayımlanmıştır. Ayrıca ajansın web sitesinde otomatik programlarla erişim, kazıma (scraping) ve veri madenciliği (data mining) faaliyetlerinin yasak olduğuna ilişkin bir metin bulunmaktadır.
Kar amacı gütmeyen bir dernek olan davalı ise yapay zeka eğitimi için büyük çaplı bir veri kümesi oluşturmuş, bu veri kümesine URL'ler aracılığıyla erişilen 5,85 milyar görüntü-metni çifti dahil edilmiştir. Nihayet davalı, söz konusu veri setini bilimsel kullanım amacıyla ücret talep etmeksizin kamuya açık bir şekilde sunmaktadır.
Davacı, bu işlemin telif hakkına aykırı olduğunu ve davalının ilgili mevzuat çerçevesinde öngörülen istisnalara tabi olmadığını iddia etmektedir. Davalı ise söz konusu işlemin, Alman Telif Hakları Kanunu (Urheberrechtsgesetz, UrhG) çerçevesinde yer alan farklı istisnalara tabi olduğunu, özellikle § 44a, § 44b ve § 60d UrhG hükümlerinin uygulama alanı bulacağını ve dolayısıyla faaliyetinin hukuka aykırılık teşkil etmediğini iddia etmiştir.
İlgili Yasal Hükümler
Somut ihtilafa konu olan ve 2019/790/EU sayılı Avrupa Birliği Dijital Tek Pazar Telif Hakları Direktifi Art. 3 ve Art. 4 hükümlerinin Alman iç hukukuna aktarılması niteliğindeki Alman Telif Hakları Kanunu'nun ilgili hükümleri:
§ 44a - Geçici Kopyalama İşlemleri
Geçici kopyalama işlemleri, geçici veya eşlik eden nitelikte olup, bir teknik sürecin ayrılmaz ve önemli bir parçasını oluşturuyorsa ve tek amacı üçüncü kişiler arasında bir ağ üzerinden bir aracının yardımıyla bir aktarımı sağlamak veya bir eserin yasal kullanımını mümkün kılmak ise ve bu işlemler bağımsız bir ekonomik öneme sahip değilse, bu kopyalama işlemleri mümkündür.
§ 44b - Metin ve Veri Madenciliği
- Metin ve veri madenciliği, bilgi edinmek amacıyla özellikle desenler, eğilimler ve korelasyonlar hakkında otomatik analiz yoluyla bir veya daha fazla dijital ya da dijitalleştirilmiş eserin analiz edilmesidir.
- Yasal olarak erişilebilir eserlere yönelik kopyalamalar, metin ve veri madenciliği amacıyla mümkündür. Bu kopyalar, metin ve veri madenciliği için artık gerekli olmadıklarında silinmelidir.
- Bu kullanım, ancak hak sahibi bu hakkı saklı tutmadığı takdirde mümkündür. Çevrimiçi olarak erişilebilir eserlerde, kullanımın saklı tutulması yalnızca makine tarafından okunabilir bir formatta olduğunda geçerlidir.
§ 60d - Bilimsel Araştırma Amaçlı Metin ve Veri Madenciliği
Metin ve veri madenciliği için kopyalama işlemleri, bilimsel araştırma amaçları için mümkündür. Kopyalama yapma yetkisine sahip olanlar araştırma kuruluşlarıdır; üniversiteler, araştırma enstitüleri veya bilimsel araştırma yapan diğer kuruluşlar olup, ticari olmayan amaçlar gütmelidir ve tüm gelirlerini bilimsel araştırmaya yeniden yatırmalıdır.
Davacının İddiaları
- Telif Hakkı İhlali: Davacı, görüntü üzerinde telif hakkına sahip olduğunu ve davalının bu görüntüyü izinsiz olarak kopyalayarak telif haklarını ihlal ettiğini iddia etmiştir.
- § 44a UrhG: Davacı, davalının yaptığı kopyalamanın geçici olmadığını ve dolayısıyla bu istisnanın uygulanamayacağını savunmuştur.
- § 44b UrhG: Davacının argümanına göre, metin ve veri madenciliği düzenlemesi yapılırken yapay zeka eğitim süreçleri göz önünde bulundurulmamıştır.
- § 60d UrhG: Davacı, davalının bir bilimsel araştırma kuruluşu olmadığını, bu nedenle bilimsel araştırma istisnasından faydalanamayacağını iddia etmiştir.
- Opt-Out İddiası: Davacı, ajansın web sitesinde yer alan kullanım sınırlamalarının geçerli bir opt-out oluşturduğunu belirtmiştir.
Davalının Savunması
- § 44a UrhG: Davalı, görüntülerin yalnızca kısa bir süre için analiz edilmek üzere kopyalandığını ve ardından silindiğini savunmuştur.
- § 44b UrhG: Davalı, metin ve veri madenciliği istisnasının, yapay zeka eğitimi amacıyla veri toplama işlemlerini kapsadığını iddia etmiştir.
- § 60d UrhG: Davalı, kâr amacı gütmeyen bir araştırma kuruluşu olduğunu ve veri setinin bilimsel araştırma amacıyla açık erişime sunulduğunu belirtmiştir.
Mahkemenin Kararı
Mahkeme, davalının § 60d UrhG kapsamında bilimsel araştırma amacıyla görüntüleri kullanabileceğine karar vermiştir:
§ 44a UrhG Hükmünün Uygulanamayacağı
Mahkeme, davalının gerçekleştirdiği çoğaltma işleminin geçici veya teknik bir sürecin parçası olmadığını, bu nedenle § 44a UrhG kapsamında değerlendirilemeyeceğini belirtmiştir. Nitekim davalı, indirdiği görüntüleri, meta verilerin doğruluğu ve istatistiksel amaçlar için analiz etmiş, işe yaramayan verileri kapsam dışında bırakmıştır.
§ 44b UrhG ve Metin ve Veri Madenciliği
Mahkeme, davalının veri madenciliği faaliyetlerinin kural olarak § 44b UrhG kapsamına dahil edilebileceği kanaatindedir. Bununla birlikte ilgili hüküm kapsamında öngörülen itiraza ilişkin değerlendirmelerde bulunan mahkeme, itirazın makinalar tarafından okunabilir formatta olması kıstasını geniş yorumlayarak, kullanım koşulları kapsamında da metin ve veri madenciliği faaliyetlerine itiraz edilebileceği kanaatine varmıştır.
§ 60d UrhG'ye Göre Bilimsel Araştırma İstisnası
- Mahkeme, davalının çoğaltma işlemlerinin § 60d UrhG kapsamında bilimsel araştırma amacıyla gerçekleştirildiğini belirlemiştir.
- Mahkeme, davalının kâr amacı gütmeyen bir kuruluş olduğunu, yapay zeka eğitim veri setlerinin oluşturulmasının bilimsel araştırmanın bir parçası olarak değerlendirilebileceğini vurgulamıştır.
- Mahkeme, davacının davalının ticari bağları olduğu iddiasını reddetmiş ve veri setinin ticari kuruluşlar tarafından kullanılıyor olmasının davalının bilimsel araştırma amacıyla hareket ettiği gerçeğini değiştirmediğini belirtmiştir.
Sonuç ve Etkiler
Bu karar, yapay zekâ eğitimi için veri madenciliği ve telif hakkı istisnalarına ilişkin hukuki çerçeveyi önemli ölçüde şekillendirmektedir. Mahkeme, bilimsel araştırma amacıyla kamuya açık görüntülerin kullanılabileceğini ve bu işlemin § 60d UrhG uyarınca yasal olduğunu belirlemiştir. Özellikle yapay zekâ eğitimi için kullanılan veri setlerinin telif haklarına aykırı olup olmadığı konusundaki tartışmalarda bu karar emsal niteliği taşımaktadır.
§ 44b Abs. 3 UrhG uyarınca "opt-out" mekanizmalarının geçerliliği konusu, gelecekte daha fazla hukuki incelemeye tabi tutulabilecek bir alan olarak öne çıkmaktadır.
Türk hukuku açısından bakıldığında ise yapay zeka teknolojilerinin teşvik edilmesi açısından mevzuatın ne kadar yetersiz kaldığını tespit etmek mümkündür. Yapay zekanın hammaddesi veri ise söz konusu veriye erişimin de kolaylaştırılması gerekmektedir. Bununla birlikte Dijital Tek Pazar Direktifinde öngörülen veri madenciliğine ilişkin istisna hükümlerin Türk hukukuna aktarılmamış olması, yapay zeka teknolojilerini geliştirmeyi amaçlayan teşebbüslerin veriye erişimi noktasında ciddi engeller yaratmaktadır.
Not: Bu karar için istinaf yolu açık olup karar henüz kesinleşmemiştir.